Hjalti Þór

Minning um Hjalta Þór

Ég var á fyrsta ári í Menntaskóla þegar ég kynntist Hjalta fyrst. Við vorum síðan saman í bekk öll fjögur árin okkar í MR og svo saman að læra stærðfræði í Háskólanum. Í sjö ár hittumst við á hverjum virkum degi og síðan oft um helgar, ýmist á stærðfræðikeppnum eða öðrum félagsviðburðum.

Reyndar hafði ég vitað hver Hjalti var áður en við byrjuðum í MR. Sumarið áður hafði ég safnað saman lista yfir hugsanleg bekkjarsystkini sem væru á leið í þýsku. Þar rakst ég á Hjalta og eftir smá rannsóknarvinnu á Facebook og Google hafði ég komið mér upp ákveðinni hugmynd um hann.

Í mínum huga var hann einhver skíðameistari úr Kópavogi sem hefði líklega ekki mikinn áhuga á námi, bara á stelpum. Við áttum nokkra sameiginlega vini og ég man að ég spurðist fyrir um hver þetta væri nú eiginlega. Þá heyrði ég lýsingu á honum sem ég hef geymt með mér allar götur síðan, og þau orð áttu eftir að taka á sig aðra og dýpri merkingu:

„Er það ekki strákurinn úr Hörðuvallaskóla sem er of gáfaður fyrir lífið?“

Þegar ég kynntist Hjalta fyrst var hann allt öðruvísi en ég hafði haft forhugmyndir um. Það var alltaf eins og hann væri fimm árum eldri en hann raunverulega var. Kannski var það vegna þess að hann setti sér skýr markmið og lét annað þvaður og suð ekki trufla sig í því sem raunverulega skipti hann máli.

Kannski var það líka vegna þess að hann hafði svo ótrúlega djúpa rödd, honum reyndar til gremju, því hann dreymdi um að verða tenórsöngvari eins og Jussi Björling. Þegar ég kynntist Hjalta hafði hann nýlega hætt á skíðum vegna meiðsla og ég held að í undirmeðvitundinni hafi það verið það fyrsta sem ég tók eftir í hans fari. Það var eins og hann saknaði þessa hluta af sjálfum sér og þess hver hann hafði verið sem skíðahetjan Hjalti.

En um leið var þó eitthvað fulloðrinslegt yfir honum, einhver meðvitund um að það gæfi enga merkingu að velta sér upp úr því. Það voru svo mörg önnur frægðarverk fyrir hann að vinna. Nýja markmiðið hans var stærðfræði. Hann sannfærði mig fljótt um að mæta á laugardagsæfingar í stærðfræði. Ég veit reyndar ekki alveg hvaðan áhugi Hjalta á stærðfræði kviknaði, en mig hefur alltaf grunað að þar hafi Ágúst, pabbi Gunnars og vinur Hjalta, átt sinn þátt.

Það eru ófáar sögur sem fara af stærðfræðihæfileikum Hjalta og mun ég segja nokkrar þeirra síðar í þessari ræðu. Mér finnst þó mikilvægt að nefna að enginn fæðist með skilning á evklíðskri rúmfræði eða grannfræði. Stærðfræðingar verða til með áralangri þjálfun og þrautseigju.

Helsti kostur Hjalta var ekki hvað hann var klár, þó hann væri vissulega ótrúlega gáfaður, heldur að hann hafði einhvern nánast ónáttúrulegan drifkraft sem stundum jafnaðist á við sjálfspyntingu í að leggja sig fram við að læra stærðfræði.

Á fyrstu laugardagsæfingunni sem Hjalti mætti á fékk hann 50 stig af 100 mögulegum. Það voru ekki slæm úrslit, en ef ég þekki hann rétt þá hefur hann farið beint heim með eldmóð í brjósti og einbeitt sér að því að slíkt gerðist aldrei aftur. Og mér fannst ég sjá að þetta vó þungt á honum, á þann hátt sem bara raunveruleg vonbrigði gera. Enda gerðist það aldrei aftur og stuttu síðar var hann farinn að fá 100 stig af 100 mögulegum á þessum laugardagsæfingum.

Ég er þó að fara of stutt með sögu. Stærsta breytingin í því hvernig Hjalti nálgaðist stærðfræði og helgaði sig henni kom ekki fyrr en á öðru árinu okkar. Þá hafði bekkjarsystir okkar, Aðalbjörg, náð sæti í Ólympíuliði Íslands í stærðfræði, en ekki Hjalti.

Ég veit að það sumar, samhliða því að hann vann í vinnufatabúð frænda síns, lærði hann allt námsefni sjötta bekkjar í stærðfræði. Eftir það áttum við hin einfaldlega ekki séns. Ég held að það sé helst þessi Hjalti sem ég sakna og lít upp til.

Hann kenndi mér að hæfileikar eru algengir, en raunverulegar framfarir og það að skara fram úr í einhverju krefst þrautseigju, þrjósku og smá dass af sjálfspyntingu. Til að ná markmiðum sínum þarf maður líka að finna fyrir því hvað það er sárt þegar að manni mistekst.

---

Á öðru ári í MR stofnaði Hjalti matarklúbb fyrir þá sem stunduðu keppnisstærðfræði eins og hann sjálfur. Ég held að hugmyndin hafi að einhverju leyti verið svipuð og hjá Fagmannafélagi þeirra Gunnars, Stanley og Hilmars. En Hjalta þótti mikilvægt að brautfarar hans hefðu jafn háleit og skýr markmið og hann setti sér sjálfur.

Hjalti hafði þann undraverða hæfileika að sjá lífið á lengri tímaskala en við hin. Hann lét mann dreyma um framtíðina og hvað gæti ræst úr manni í henni. Hann hjálpaði manni að setja sér markmið, án þess þó að það væri nokkru sinni rætt með berum orðum.

Maður lærði einfaldlega að hugsa stórt í nærveru Hjalta, nánast eins og maður væri orðinn fullorðinn.

Frá þessum tíma er mér sérstaklega minnistæð saga sem ég varð sjálfur vitni að, og sem Sigurður Bjartmar rifjaði upp í minningarstund um Hjalta nokkrum dögum eftir að hann féll frá.

Í fjórða bekk í MR var verkfall og á meðan það stóð eyddi Hjalti tímanum í að kynna sér svokallaða Trachtenberg-aðferð. Fyrir þau ykkar sem þekkið hana ekki er það aðferð til að framkvæma flókna hugarreikninga ótrúlega hratt.

Ég man að við sátum saman þrír Kópavogsdrengirnir, ég, Hjalti og Brynjar Orri Briem. Hjalti bað okkur um að velja hvora sína þriggja stafa tölu og sagði að hann myndi margfalda þær saman. Einhverju sinni voru það til dæmis 127 sinnum 356.

Við biðum lengi, líklega fjórar til fimm mínútur, og svo hreytti Hjalti út úr sér svarinu, eins og þetta væri hraðaspurning í Gettu betur: 45.212. Og það var rétt.

Við héldum þessu áfram allan daginn og undir lokin var hann orðinn ótrúlega fljótur að beita aðferðinni. Þá gekk Sigurður Bjartmar til okkar, sem þekkti Hjalta lítið á þessum tíma. Brynjar rétti honum reiknivélina og bað hann um að velja tvær þriggja stafa tölur og segja þær upphátt. Hann útskýrði ekkert.

Sigurður Bjartmar sagði síðar að Hjalti hefði hreinlega hreytt í hann svarinu áður en hann náði að ýta á jafnaðarmerkið á reiknivélinni. Hann sagðist hafa gengið lengi með þá hugmynd að þetta hlyti að hafa verið einhvers konar töfrabragð.

En boðskapurinn í þessari sögu er auðvitað ekki töfrar. Hann er sá að á bak við stærðfræðitöfrabrögð sem þessi lá gríðarleg undirbúningsvinna og þjálfun, vinna sem fæstir sáu en Hjalti lagði á sig af fullri einbeitingu.

Það er þó önnur minning úr fjórða bekk sem situr sérstaklega í mér. Ég man að Hjalti sat á fremsta bekk og það var undarlegur kliður í stofunni, svona kliður þar sem maður finnur að eitthvað alvarlegt er í gangi. Það var þá sem ég frétti fyrst hvernig hefði farið fyrir pabba Hjalta, aðeins rúmri viku eftir að hann fæddist.

Ég man að ég grét um leið og ég kom heim þann daginn. Ekki af því að ég skildi hvað þetta þýddi, heldur einfaldlega vegna þess að ég fann til með vini mínum.

Frá þeim degi fór ég smám saman að sjá Hjalta í öðru ljósi. Ég fór að átta mig á því að stærðfræðin þjónaði miklu mikilvægara hlutverki í hans lífi en í mínu. Mér fannst hún smám saman verða honum haldreipi, eitthvað sem gaf honum gleði og ró í baráttu sem hann einn háði gegn sjálfum sér.

Allan fjórða bekk sagði hann mér að hann ætlaði ekki að drekka fyrr en hann kláraði doktorsnámið sitt. Hann sagðist meira að segja vera búinn að velja alveg ótrúlega fína rauðvínsflösku. Ég skildi það ekki fyrr en mörgum árum síðar.

Hjalta var alltaf umhugað um Sólveigu systur sína. Hann talaði oft um þau háleitu markmið sem hann hafði í huga fyrir hana. Þótt útfærslan hafi ekki alltaf hitt alveg í mark, þá held ég að þetta hafi verið hans ástartungumál: að hugsa um hag annarra og reyna að vera stoð fyrir fólk, jafnvel þegar leiðin var ekki sú sem hann hefði sjálfur valið.

Ég man að eitt sumarið sagði hann mér stoltur frá því að hann hefði gert samkomulag við Sólveigu, þá í sjöunda bekk, um að ef hún kláraði allt algebruheftið í MR myndi hann borga henni fyrir það. Þetta var kannski ekki það sem skipti hana mestu máli, en það var mikilvægt fyrir hann, og ég er viss um að þetta var hans leið til að sýna henni væntumþykju sína.

Það eru stundum svona hlutir sem sitja eftir og láta mig velta fyrir mér: hvernig vissi Hjalti þetta eiginlega? Það á enginn unglingur að vita svona hluti.

Þegar við vorum að útskrifast úr MR ætluðum við að finna gjafir handa kennurunum okkar. Þá stakk Hjalti upp á því að gefa Birgi Guðjónssyni, stærðfræðikennara okkar, innbundið ritsafn Sigurðar Helgasonar.

Við bekkjarsystkinin spurðum, náttúrulega: „Hver er Sigurður Helgason?“ Þá þrumaði Hjalti: „Sigurður Helgason? Hann er merkasti stærðfræðingur Íslendinga. Það er honum að þakka að segulómunartæki eru til.“

Ég veit ekki hvernig Hjalti lærði um Sigurð Helgason og stærðfræðina á bak við segulómun. En síðasta haust fór ég sjálfur í slíkt segulómunartæki vegna meiðsla í hné.

Ég veit ekki hvort þið hafið farið í svona tæki, en maður liggur þar og má ekki hreyfa sig í rúmar tíu mínútur á meðan þetta hávaðasama tæki er í gangi. Allan tímann var ég að hugsa um þetta sem Hjalti sagði. Aftur og aftur ómaði röddin hans í eyrunum á mér.

Þegar slokknaði á tækinu kom geislafræðingurinn aftur inn til mín og spurði hvort allt væri í lagi. Og þrátt fyrir að röddin í höfðinu segði: ekki segja það, ekki segja það, þá stóðst ég ekki mátið og missti út úr mér:

„Ég veit að þú heyrir þetta örugglega á hverjum einasta degi. En vissir þú að Sigurður Helgason fann upp stærðfræðina sem er notuð í þessu segulómunartæki?“

Hjalti var alltaf svolítið gömul sál í anda. Mér er mjög minnistætt þegar hann fór fyrst í hlaupaátak til að hlaupa 10 km. Hann var á stífum æfingum og sagði mér stoltur að hann væri búinn að finna draumauppstillinguna. Hann færi á brettið, en tæki með sér stærðfræðibók. Þannig gat hann lesið án þess að leiðast á hlaupunum.

Mér fannst þetta frekar hallærislegt á sínum tíma. Ég skildi lítið í því að hlaupa svona án tilgangs. Í dag er ég hins vegar alveg sammála Hjalta. Hann hitti naglann á höfuðið. Í dag spila ég sjálfur alltaf sudoko þegar ég er á brettinu.

---

Við Hjalti fórum saman til Sviss á eðlisfræði Ólympíuleikana. Við vorum mikið saman það sumar í undirbúningi fyrir leikana og fyrstu vikurnar vorum við reyndar bara tveir. Hjalti, sem fæddist 12. júlí, var aðeins einum degi of gamall til að taka þátt í stærðfræði Ólympíuleikunum, en hann mátti hins vegar keppa í eðlisfræði, þar sem þeir leikar voru haldnir viku fyrr.

Honum var alltaf ljóst hvar hans hjarta lá. Stærðfræðin var hans heimili, þó honum þætti eðlisfræðin vissulega hafa sína kosti líka. Á daginn, meðan þjálfunin stóð yfir, einbeitti hann sér að eðlisfræði, en kvöldunum varði hann í stærðfræði.

Hann byrjaði strax að undirbúa sig fyrir fyrsta árið í stærðfræði í Háskóla Íslands. Hann hvatti mig til að gera slíkt hið sama og sagði að við þyrftum að læra einhverja nýja stærðfræði þetta sumar. Hann valdi Laplace ummyndanir sem viðfangsefni fyrir okkur.

Ég komst ekki að því fyrr en þremur árum síðar að þetta er svona botnlanginn í námsefninu, sem oft er sleppt þar sem hann er aðeins tæknilega flókinn. Ég er kannski smá að ýkja þegar ég segi þetta, en Hjalti kunni nú þegar stóran hluta af háskólastærðfræðinni áður en hann hóf námið. Hann var búinn að grafa upp bókina þeirra Eggerts Briems og Jóns Ingólfs og hann vissi hverjir þessir prófessorar voru.

Ég man að hann sagði mér frá því, löngu síðar þegar hann var í meistaranámi sínu í Zürich, að hann væri að fara á persónulegan Zoom-fund með handhafa Fields-verðlaunanna. Hjalti vissi allt um alla.

Hann var eins konar ættfræðingur, nema bara fyrir stærðfræðinga. Hann vissi hver hafði verið leiðbeinandi hvers, hvaðan fólk kom og hvernig tengslin lágu á milli skóla og kynslóða. Í hans huga var stærðfræðin ekki bara fag, heldur saga fólks.

Ólympíuleikarnir voru haldnir í Sviss og á leiðinni þangað gerði Hjalti eitthvað sem mér fannst dálítið úr karakter fyrir hann. Hjalti var yfirleitt mjög skynsamur með peninga, en stöku sinnum átti hann það til að fara ósparlega með fé, að mér fannst.

Á flugvellinum, klukkan sex um morguninn, tók Hjalti svo skyndiákvörðun, sagðist ætla að skreppa í Elko í smá skoðunarleiðangur og kom út úr búðinni með glænýja og rándýra Canon ljósmyndavél, sem hann notaði til að taka myndir í ferðinni.

Ég man líka hvað Hjalti var spenntur á meðan við vorum í Zürich að sjá ETH. Hann bað leiðsögumanninn okkar, Anian Altherr, um að fara með okkur í sérstaka ferð til að skoða stærðfræðideildina þar. Venjulegir unglingar hefðu kannski viljað fara í verslunarmiðstöðina til að kaupa föt í Zöru eða H&M. Hjalti vildi sjá skrifstofur stærðfræðiprófessora.

Ég veit ekki hvort hann hafi verið búinn að ákveða sig á þessum tímapunkti. Þetta var auðvitað fjórum árum áður en hann flutti sjálfur til Zürich, fyrst í meistaranám og síðar í doktorsnám. En það var eitthvað við það hvernig hann gekk um gangana sem lét mann finna að hann væri að velta þessu fyrir sér sem framtíðarheimili.

Ég man líka hvað það var gott að hafa Hjalta síðasta árið mitt í grunnnáminu. Þegar hann sagði mér að hann væri búinn að skila inn umsókn sinni til ETH, þá kom það algjörlega flatt upp á mig. Ég hafði ekki einu sinni byrjað að pæla í umsóknum á þeim tímapunkti.

Ég reif mig í gang og sótti um hingað og þangað, oft með fresti sem ég hefði líklega misst af ef ekki hefði verið fyrir Hjalta. Meðal annars þurfti maður að taka öll þessi alþjóðlegu próf, TOEFL og GRE.

Ég man að einn sunnudaginn höfðum við Hjalti og Edda skráð okkur í alþjóðlega GRE stærðfræðiprófið, sem sumar umsóknir kröfðust. Við fórum inn bakdyramegin í aðalbyggingu Háskóla Íslands. Ég hafði undirbúið mig eitthvað kvöldið áður og fann strax að þetta gekk ekki sérlega vel.

Hjalti hins vegar gerði sér lítið fyrir og var meðal allra bestu sem tóku prófið. Hann var í top 1% í heiminum í þessu stærðfræðiprófi.

Samt dugði það ekki til þess að þeir staðir sem hann sóttist helst eftir í Bandaríkjunum tækju við honum. Ég man að mér fannst það undarlegt, en kannski segir það meira um kerfið en um Hjalta.

---

Ég var harmi sleginn þegar ég frétti andlát Hjalta. Mér leið, eins og eflaust mörgum ykkar, eins og hluti af sjálfum mér væri nú horfinn. Öll þau samtöl sem við hefðum átt yfir árin og allar minningarnar sem ég hafði alltaf ímyndað mér að við myndum rifja upp á einhverju árlegu matarboði heima hjá Hjalta með dýru rauðvíni. Öll þau ráð og allan þann húmor sem hann hefði áfram glætt sína nánustu með.

En á sama tíma er þetta ekki bara persónulegur missir fyrir okkur sem hér erum og minnumst Hjalta. Kannski það sem mér finnst sárast er hvað þessi missir þýðir í stærra samhengi, fyrir íslenskt samfélag. Í jarðarför Hjalta leið mér eins og við værum að kveðja konung ljónanna og að öll hin smærri dýrin sem hingað til höfðu fengið að vera undir hans verndarvæng og njóta hans ráða stæðu nú ein á báti í ólgusjó lífsins.

Það er ótrúlegt hversu vel Hjalta tókst að umvefja sig ungu og metnaðarfullu fólki. Eða kannski var það einfaldlega hann sem gerði okkur svona metnaðarfull og blés lífi í áform okkar.

Í stærðfræði er til heil undirgrein sem fjallar um svokölluð fiðrildaáhrif. Þau lýsa sér í því að sum kerfi, til dæmis veðurkerfi jarðarinnar, eru svo næm fyrir örlitlum breytingum að eitt lítið fiðrildi sem blakar vængjum sínum á Íslandi getur valdið fellibyl í Flórída mörgum árum síðar. Hjalti var fiðrildið sem blakaði vængjunum fyrir okkur hin þannig að við myndum blómstra síðar á lífsleiðinni.

Mér var sérstaklega hugsað til þess rétt fyrir jól, þegar við hittumst 15. desember heima hjá Heiði, Arnari og Sólveigu til að minnast Hjalta saman. Litlu vængjaslættirnir þegar þeir Hjalti, Gunnar, Stanley og Hilmar stofnuðu Fagmannafélagið sitt. Það hefur ræst vel úr þessum pjökkum. Gunnar er læknir, á yndislega, metnaðarfulla konu og barn. Stanley er lögfræðingur og sparar ríkinu milljónir í ríkisinnkaupum hjá Fjársýslu ríkisins og Hilmar er einn sterkasti maður Íslands, með yfir 300 kíló í réttstöðulyftu og á Íslandsmetið í sleggjukasti.

Nú er ábyrgðin í þeirra höndum og okkar að fylgja fordæmi Hjalta,
að gera það sem hann gerði svo oft fyrir okkur,
að sjá möguleikana í fólki,
að hvetja það áfram,
og að hugsa á stærri tímaskala.

Þannig lifir minning Hjalta Þórs.

Að lokum langar mig að deila með ykkur því hvernig Hjalti heimsækir mig enn. Ekki með neinum yfirnáttúrulegum hætti, en ég skal reyna að útskýra þetta, kannski gerið þið hið sama.

Ég tók þátt í Gamlárshlaupi ÍR um daginn. Dagana fyrir hlaupið hafði ég verið þungur á því. Ég er sjálfur á lokametrunum í doktorsnámi og með fullt af umsóknum í gangi um það sem tekur við næst. Ég hafði líka verið meiddur og í smá aumingjaskap. En ég hugsaði með sjálfum mér: Ég fer í hlaupið fyrir Hjalta.

Í miðju hlaupi langaði mig að gefast upp. En aftur var það Hjalti sem reif mig áfram og fékk mig til að klára. Þetta var ekki í fyrsta sinn síðan hann kvaddi okkur sem hann steig inn í þetta hlutverk fyrir mig. Þegar að mig vantar einhvern innri styrk, þá kalla ég á Hjalta. Segi þá við sjálfan mig:

„Þetta er fyrir Hjalta.“

(þögn)

Minning Hjalta Þórs lifir.